AZ 2015

Zespół redakcyjny: dr Jacek Krzysztof Danel, Andrzej Kędziora (przewodniczący), dr Janusz Panasiewicz. Zamość 2015, s. 150.

SPIS TREŚCI

Wstęp
Jakub Żygawski: Lokalizacja dawnych zamojskich cmentarzy w oparciu o dawne archiwalne opracowania kartograficzne z XVIII-XX wieku + tablice

Z archiwalnych półek

Paweł Kulikiewicz: Zamojscy rzemieślnicy z początku XIX wieku
Agnieszka Szykuła-Żygawska: Środowisko artystyczne Zamościa w 2. połowie XVII wieku. Twórcy w życiu miasta
Ryszard Maleszyk: Austriackie inwestycje kolejowe na Zamojszczyźnie w latach 1915-1918
Zbigniew Stankiewicz: Garnizon zamojski w latach 1867-1914
Zbigniew Stankiewicz: Garnizon zamojski 1918-1939. Jednostki i instytucje wojskowe w Zamościu
Janusz Panasiewicz: Ogród i sad w inwentaryzacjach wsi Brodzicy z 1924 roku

Źródła i …źródełka

Nieznany rękopis o Namysłowskich, Karolu Namysłowskim i orkiestrze włościańskiej (oprac. Agnieszka Szykuła-Żygawska, Andrzej Kędziora)
Stefan Pastuszewski: Wspomnienia Wacława Splewińskiego (1911-1974)
Andrzej Kędziora: Varia archiwalne

Pomoce archiwalne

Andrzej Kędziora: Akta osób i rodzin, zespół nr 1170

Wiadomości archiwalne

Tradycyjnie w Rynku Solnym
Wystawa teatralna i wirtualna
Archiwum odznaczone
Archiwum na Dzień Dziecka
Wydawnictwa
Ciekawsze nabytki
Nowa strona internetowa

Tradycje archiwalne Zamościa, jak wszystko w mieście wielkiego kanclerza i hetmana, sięgają czasów Jana Zamoyskiego. Zamoyski nim został wielkim mężem stanu, politykiem, wodzem – był archiwistą. Jego pierwszą pracą po powrocie z opromienionych doktoratem studiów w Padwie było uporządkowanie archiwum koronnego. Konkretne efekty tamtej pracy pozostają nieznane. Jednak sumienna wiedza, jaką przyszły hetman posiadł o systemie prawnym i funkcjonowaniu Rzeczypospolitej, pożytkowana z wielkim powodzeniem w jego późniejszej karierze świadczy o umiejętności dokładnego studiowania wszelkich dokumentów archiwalnych. 
Na przestrzeni ponad dwustu lat w pałacu ordynackim funkcjonowało archiwum rodzinne Zamoyskich. 
 
Własne archiwa prowadziły władze miejskie, Akademia Zamojska, Kapituła Kolegiaty. Nie znamy dokładnie ich organizacji. Zbiory wszystkich trzech w dużej części przetrwały jednak do naszych czasów, niestety, poza Zamościem. W Warszawie i Lublinie znalazły się akta Ordynacji Zamojskiej, w Lublinie archiwa władz miejskich okresu staropolskiego. Archiwalia Akademii, jako prywatnej szkoły znalazły się w zasobie archiwalnym ordynacji. W wyniku dziejowych okoliczności, akta do historii Zamojszczyzny, a zwłaszcza samego Zamościa znaleźć można także w archiwach Krakowa, Lwowa, Wrocławia, Przemyśla, Radomia, Moskwy, Petersburga, Kijowa, Mińska czy Wiednia. 
Zinstytucjonalizowane dzieje archiwalne Zamościa są stosunkowo krótkie, ich początki sięgają połowy zeszłego wieku, gdy odgórnymi decyzjami powstała w Polsce sieć kilkudziesięciu archiwów państwowych.
 
Archiwum Państwowe w Zamościu powstało w sierpniu 1950 r. na podstawie zarządzenia Ministra Oświaty z dnia 21 lipca 1950 roku jako oddział powiatowy Archiwum Państwowego w Lublinie (Dz. Urz. Min. Oświaty nr 19, poz. 253). Na podstawie dekretu Rady Ministrów z 29 marca 1951 r. o archiwach państwowych (Dz. U. Nr 19, poz. 149) oddział przekształcono w Powiatowe Archiwum Państwowe w Zamościu , które do 1975 r. podlegało Wojewódzkiemu Archiwum Państwowemu w Lublinie. Organizatorem i pierwszym kierownikiem powołanego Archiwum był Hipolit Kozioł. W zasobie archiwum znalazły się m.in. akta Archiwum Miejskiego m. Zamościa (ok. 1820-1939). W 1951 r. archiwum objęło działaniem oprócz powiatu zamojskiego także powiat krasnostawski i biłgorajski, a 1952 r. tomaszowski. Zasięg terytorialny w tym kształcie, z wyjątkiem powiatu biłgorajskiego, który przeszedł do zakresu działania utworzonego w 1955 r. Archiwum w Kraśniku utrzymał się do końca 1975 r.


Placówka od początku borykała się z trudnościami lokalowymi. Początkowo przyznano jej pomieszczenia o powierzchni 25 m2 w domu prywatnym przy ul. Grodzkiej 11, dodając stopniowo pomieszczenia na magazyny. W 1967 r. w związku z pracami remontowymi budynku przy tej ulicy Archiwum przeniesiono do pomieszczeń o powierzchni 198 m2 w kamienicy przy ul. Moranda 4. Dotkliwy brak odpowiedniej powierzchni lokalowej stanowił poważną przeszkodę w gromadzeniu i udostępnianiu archiwaliów. Od chwili powstania troszczono się głównie o zabezpieczenie archiwaliów w terenie i ich gromadzenie. Prowadzono też prace związane z naukowym opracowaniem zasobu, udostępnianiem i popularyzacją zbiorów.

W wyniku reformy administracji państwowej Zamość podniesiony został do rangi miasta wojewódzkiego. Do nowego podziału dostosowano sieć archiwalną. Na podstawie zarządzenia nr 4 Ministra Nauki, Szkolnictwa Wyższego i Techniki z 21 stycznia 1976 na bazie Archiwum Powiatowego powstało Wojewódzkie Archiwum Państwowe podległe Naczelnej Dyrekcji Archiwów Państwowych. Objęło ono działalnością teren województwa zamojskiego. Z chwilą utworzenia WAP zwiększyła się obsada personalna z trzech do ośmiu pracowników. W 1983 r. na mocy ustawy o narodowym zasobie archiwalnym i archiwach państwowych Wojewódzkie Archiwum Państwowe przekształcono w Archiwum Państwowe w Zamościu.

W związku z wprowadzeniem nowej struktury administracyjnej państwa zarządzeniem nr 14 Naczelnego Dyrektora Archiwów Państwowych z dnia 7 lipca 1998 r. Archiwum Państwowe w Zamościu objęło zasięgiem dotychczasowy obszar działania obejmujący miasto Zamość, powiaty biłgorajski, hrubieszowski, tomaszowski i zamojski oraz gminy: Gorzków, Izbica, Rudnik i Żółkiewka z pow. krasnostawskiego i gminy: Wysokie i Zakrzew z pow. lubelskiego.

Z uwagi na brak miejsca i złe warunki przechowywania akt archiwum nie mogło w pełni realizować nałożonych ustawą zadań. W wyniku długoletnich starań decyzją Prezydenta Miasta Zamościa z 14 kwietnia 2000 r. Archiwum otrzymało w trwały zarząd część budynku biurowego przy ul. Hrubieszowskiej 69A. Po dokonaniu prac remontowych i modernizacyjnych od 12 lipca 2001 r., stał się on nową siedzibą Archiwum Państwowego w Zamościu. Archiwum posiada 595 m2 powierzchni magazynowej, z której większość wyposażona jest w nowoczesne regały kompaktowe mogące pomieścić ok. ponad 2,2 tys. mb. akt.

Na koniec lipca 2016 r. zasób Archiwum tworzyło 1319 zespołów archiwalnych, w których skład wchodziło 265 979 jednostek archiwalnych (2375,26 mb.). Najstarszy, pergaminowy dokument w zbiorach Archiwum pochodzi z roku 1457.


DZIAŁALNOŚĆ ARCHIWUM

Opieka i nadzór nad archiwami zakładowymi
Działalność zakresie nadzoru nad narastającym zasobem archiwalnym polega na prowadzeniu pracy na tzw. „przedpolu archiwalnym”. Archiwum zabezpiecza i nadzoruje dokumentacje już u jej wytwórcy. Celem tych działań jest pozyskanie nowej historycznej dokumentacji do zasobu archiwum państwowego.

Polegają one na:

  • ustalaniu jednostek organizacyjnych zobowiązanych do prowadzenia archiwów zakładowych;
  • opiniowaniu obowiązujących w tych jednostkach przepisów kancelaryjnych, tj. instrukcji kancelaryjnej i archiwalnej oraz jednolitego rzeczowego wykazu akt;
  • przeprowadzaniu kontroli archiwów zakładowych i wydawaniu zaleceń pokontrolnych;
  • prowadzeniu ekspertyz dokumentacji, której dotychczasowa kwalifikacja budzi wątpliwości;
  • wydawaniu zezwoleń na brakowanie, czyli przeznaczenie na makulaturę dokumentacji niearchiwalnej;
  • przejmowaniu z jednostek materiałów archiwalnych;
  • instruktażu pracowników archiwów zakładowych.

Pod nadzorem Archiwum Państwowego w Zamościu znajduje się 187 jednostek organizacyjnych państwowych i samorządowych.

Opracowanie i zabezpieczanie zasobu
Opracowywanie zgromadzonego zasobu archiwalnego to głównie:

  • sporządzanie inwentarzy archiwalnych i przygotowywanie wstępów do zespołów. Archiwum posiada inwentarze książkowe dla 502 zespołów, dla 738 inwentarze kartkowe, ponadto dla 418 zespołów są spisy zdawczo-odbiorcze. Cały zasób jest zewidencjonowany, natomiast stan opracowania zespołów wynosi ok. 70% (przed przejęciem w 2002 r. roku prawie 350 mb nowych akt wskaźnik ten wynosił 83%). 
  • wprowadzanie danych do archiwalnych baz komputerowych: SEZAM – baza ewidencyjna; IZA – baza do inwentaryzacji zasobu; ELA, PRADZIAD, AFISZ – bazy tematyczne; SUMA, NADZÓR, RAP – bazy użytkowe. 

Zabezpieczenie zasobu:

  • w związku przeprowadzką prowadzona była w latach 2001-2002 dezynfekcja zasobu archiwalnego w komorze fumigacyjnej, ponadto prowadzone są systematyczne prace introligatorskie, polegające na klejeniu, zszywaniu i oprawie akt oraz bieżące odkurzanie akt. Od 2011 Archiwum posiada serwer umożliwiający bezpieczne przechowywanie zdigitalizowanych zasobów.

Udostępnianie i informacja archiwalna

  • wykonywanie kwerend krajowych i zagranicznych (w 2010 r. 673 kwerend), przede wszystkim o charakterze socjalnym, ponadto własnościowych, genealogicznych, na potrzeby urzędów i naukowych. 
  • wydawanie zaświadczeń na podstawie materiałów archiwalnych.
  • udostępnienie akt bezpośrednio użytkownikom w pracowni naukowej, głównie do badań naukowych i genealogicznych (w 2010 r. w trakcie 606 odwiedzin udostępniono 3930 jednostek inwentarzowych). 

KTO MOŻE KORZYSTAĆ Z MATERIAŁÓW ARCHIWALNYCH?

Materiały archiwalne udostępniane są każdemu, kto się o to zwróci, chyba że zachodzą określone w przepisach prawnych przesłanki do odmowy udostępnienia. Tylko w wyjątkowych przypadkach dyrektor archiwum może odmówić udostępnienia materiałów archiwalnych, jeżeli:

  • ich udostępnienie mogłoby naruszyć prawnie chronione interesy państwa, jednostek organizacyjnych i obywateli (np. zawierają chronione dane osobowe lub informacje naruszające dobra osobiste),
  • ich udostępnienie mogłoby naruszyć tajemnice ustawowo chronione (państwową, służbową, zawodową),
  • ich stan fizyczny nie pozwala na udostępnienie.

Materiały archiwalne udostępniane są po 30 latach od ich wytworzenia. Materiały, od których wytworzenia nie upłynęło 30 lat, mogą być udostępnione na potrzeby nauki i kultury na zasadach określonych w rozporządzeniu Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego z 29 lipca 2008 r.

W JAKI SPOSÓB SĄ UDOSTĘPNIANE AKTA?

Materiały archiwalne udostępniane są bezpłatnie w Czytelni. Oryginalne akta udostępniane są tylko na miejscu, nie można ich wypożyczać ani wynosić poza teren Czytelni. W przypadku akt zmikrofilmowanych, mikrofilmy można wypożyczyć do innego archiwum państwowego.

Materiały, z których wykonano kopie użytkowe (mikrofilmy lub skany), są udostępnianie w postaci tych kopii, a nie oryginałów.

Z przeglądanych materiałów archiwalnych można sporządzać notatki przy pomocy ołówka lub laptopa (w Czytelni istnieje możliwość podłączenia ograniczonej liczby urządzeń do gniazda 230 V). Z akt można również zamówić skany lub fotografie cyfrowe, a także kserokopie o ile nie ma technicznych możliwości wykonania kopii cyfrowych. Ich wykonanie podlega opłatom na zasadach określonych w cenniku usług świadczonych przez Archiwum.

Użytkownicy korzystający z materiałów archiwalnych na własny, niekomercyjny użytek, zwłaszcza prowadzący prace badawcze, mogą je samodzielnie fotografować.

Samodzielne wykonywanie kopii materiałów archiwalnych dozwolone jest dla zarejestrowanych użytkowników zasobu archiwalnego prowadzących prace badawcze w Czytelni.

Samodzielne kopiowanie materiałów archiwalnych przez użytkowników stanowi pomoc w korzystaniu z zasobu.

Samodzielnie wykonane kopie mogą być wykorzystane wyłącznie na własny użytek badawczy. Nie można ich publikować ani w inny sposób rozpowszechniać.

Samodzielnie wykonane kopie mogą być używane wyłącznie w sposób niesprzeczny z obowiązującymi przepisami prawa, w szczególności z zakresu ochrony danych osobowych, dóbr osobistych i praw autorskich. Niedopuszczalne jest kopiowanie materiałów archiwalnych, których charakter lub treść wskazuje na potrzebę wyszukiwania pojedynczych danych dotyczących osób fizycznych z większego ich usystematyzowanego wykazu lub zbioru, nawet jeśli użytkownikowi udostępniono tego rodzaju materiały.

Kopiowanie może być prowadzone wyłącznie przy użyciu analogowego lub cyfrowego aparatu fotograficznego, w świetle zastanym bez użycia lamp błyskowych, „z ręki” (bez użycia statywu), z wyłączonym dźwiękiem migawki. Wykorzystanie do kopiowania innych urządzeń, np. skanerów ręcznych, przenośnych skanerów płaskich czy kserokopiarek jest niedozwolone.

Fotografie mogą być wykonywane jedynie na wyznaczonych stanowiskach w Czytelni. Obiekty nie mogą być przenoszone przez użytkownika poza Czytelnię, jak również umieszczane w celu wykonania fotografii w lepiej oświetlonych miejscach, np. na parapecie okiennym itp.

Fotografowane obiekty muszą być ułożone tak, jak do bezpośredniej lektury, tzn. na podkładkach, pulpitach itp. Nie jest dopuszczalne dodatkowe dociskanie, rozprasowywanie, obciążanie pofalowanych lub trudno otwierających się obiektów w celu uzyskania lepszej reprodukcji.

Fotografowanie materiałów archiwalnych może zostać ograniczone ze względu na prawną ochronę zawartych w nich informacji.

 

Zarządzenie Nr 3 Dyrektora Archiwum Państwowego w Zamościu z dnia 21 maja 2018 r.

Regulamin udostępniania materiałów archiwalnych w Czytelni Archiwum Państwowego w Zamościu

Załączniki do Regulaminu:

1 

2

3

4

5

 

 

 W JAKI SPOSÓB UZYSKAĆ DOSTĘP DO AKT?

Zgłoszenie użytkownika

Osoba chcąca skorzystać z akt powinna złożyć zgłoszenie użytkownika zasobu archiwalnego. Formularz można wypełnić na miejscu w Czytelni lub pobrać z niniejszej strony internetowej (link powyżej) i przesłać drogą mailową na adres Ten adres pocztowy jest chroniony przed spamowaniem. Aby go zobaczyć, konieczne jest włączenie w przeglądarce obsługi JavaScript. lub Ten adres pocztowy jest chroniony przed spamowaniem. Aby go zobaczyć, konieczne jest włączenie w przeglądarce obsługi JavaScript. przed Państwa planowaną wizytą w Archiwum.

Zamówienia są zazwyczaj realizowane na bieżąco, w ciągu jednego dnia. W wyjątkowych przypadkach (np. duża liczba i wielkość zamówień) czas realizacji rewersu może ulec przesunięciu na późniejszą godzinę lub następny dzień. Materiały wymagające przygotowana do udostępnienia (spaginowania, zabiegów konserwatorskich itp.) udostępniane są w terminie umożliwiającym wykonanie tych prac, wyznaczonym przez obsługę Czytelni.

JAK WYSZUKAĆ INTERESUJĄCE DOKUMENTY?

W Czytelni swoje badanie prowadzą Państwo samodzielnie.

Obsługa Czytelni udzieli Państwu tylko ogólnych informacji o zasobie Archiwum i dostępnych pomocach ewidencyjnych, ale to samodzielnie należy odnaleźć interesujące dokumenty. W poszukiwaniach niezbędne będą pomoce ewidencyjne, dostępne w Internecie lub w Czytelni.

Internetowe bazy danych

Zanim nastąpi wizyta w Archiwum możecie Państwo skorzystać z baz danych dostępnych w Internecie. Znajdują się tam wyłącznie informacje o zasobie wprowadzone do systemu komputerowego. W przypadku opisu na poziomie zespołu archiwalnego będą to dane kompletne, ale już np. w przypadku inwentarzy tylko częściowe. W bazie danych opublikowanej na portalu http://szukajwarchiwach.pl - poza informacjami o zasobie - odnaleźć można również skany poddanych digitalizacji materiałów archiwalnych.

bazy w portalu archiwów państwowych

Pomoce ewidencyjne dostępne w Czytelni

Spis zespołów – zawiera ogólne informacje o poszczególnych zespołach (ich numer, nazwę, daty skrajne oraz wielkość w jednostkach inwentarzowych i metrach bieżących).

Przewodnik po zasobie archiwalnym – książka zawierająca opisy zespołów zasobu do 1944/1945 r.: ich numer, nazwę, daty skrajne, rozmiar w jednostkach inwentarzowych i metrach bieżących oraz informacje o organizacji i dziejach wytwórcy akt, ich zawartości i układzie w zespole. Przewodnik zawiera dane według stanu na 1994 rok, dlatego w części jest już nieaktualny.

Inwentarze zespołów i zbiorów akt – podstawowa pomoc ewidencyjna do zespołów opracowanych. Inwentarz zawiera informacje na poziomie poszczególnych jednostek inwentarzowych.

Spisy robocze – opracowane przez pracowników archiwum spisy akt zespołów, które nie zostały w sposób pełny opracowane, prezentujące podobnie jak inwentarz informacje na poziomie poszczególnych jednostek inwentarzowych.

Spisy zdawczo-odbiorcze – sprowadzane do czytelni na życzenie użytkownika w przypadku zespołów, które nie zostały opracowane lub zewidencjonowane w Archiwum. Spisy te, stanowiące podstawę przekazania akt do archiwum państwowego, zostały przygotowane przez instytucje przekazujące akta i zawierają podstawowe informacje o poszczególnych jednostkach aktowych.

Portal "Szukaj w archiwach" http://szukajwarchiwach.pl – zawiera informacje o poszczególnych zespołach i jednostkach inwentarzowych w zakresie, w jakim posiadają one ewidencję komputerową.

Inne pomoce archiwalne do niektórych zespołów lub rodzajów materiałów archiwalnych, takie jak katalog czy inwentarz analityczny. O szczegóły proszę pytać obsługę Czytelni.

strona w trakcie przebudowy