Scenariusz lekcji: „Od twierdzy do parku. Historia Parku Miejskiego w Zamościu” materiał dla uczniów przygotowujących się do olimpiady historycznej
tekst: Ewelina Nawrocka
1178: Zbiór fotografii, sygn. 1788 – Park Miejski w Zamościu, widok na staw w stronę mostu, l. 50. XX w., autor Bazyli Waszczeniuk, seria 15 (15704.5)
1. Informacje organizacyjne
Temat lekcji:
Od twierdzy do parku. Historia powstania i pierwszych lat funkcjonowania Parku Miejskiego w Zamościu
Adresaci:
uczniowie klas VII-VIII szkoły podstawowej lub szkół ponadpodstawowych, uczestnicy olimpiady historycznej / zajęć z historii regionalnej
Czas trwania:
45 minut, z możliwością rozszerzenia do 90 minut
Miejsce realizacji:
sala lekcyjna, czytelnia archiwum, sala edukacyjna APZ lub zajęcia terenowe połączone ze spacerem po Parku Miejskim
Podstawa źródłowa:
Archiwum Państwowe w Zamościu, zespół nr 25: Akta miasta Zamościa, sygn. 589-591, materiały dotyczące zakładania Parku Miejskiego w Zamościu, konkursu na projekt parku, sporów konserwatorskich, prac przy urządzaniu parku oraz funkcjonowania cukierni parkowej.
2. Cele lekcji
Cel główny
Uczeń poznaje historię powstania Parku Miejskiego w Zamościu jako przykładu przekształcenia dawnego terenu pofortecznego w nowoczesną przestrzeń publiczną miasta.
Cele szczegółowe
Uczeń:
- wyjaśnia, dlaczego park powstał na dawnym terenie fortecznym;
- wskazuje najważniejsze etapy tworzenia parku w latach 1917-1928;
- rozumie, że powstanie parku było procesem długotrwałym, a nie jednorazowym wydarzeniem;
- zna rolę Waleriana Kronenberga w projektowaniu i urządzaniu parku;
- wyjaśnia, na czym polegał spór między potrzebami miasta, projektem ogrodniczym i ochroną dawnych fortyfikacji;
- analizuje dokument archiwalny jako źródło historyczne;
- dostrzega, że historia lokalna może być badana na podstawie pism urzędowych, planów, ogłoszeń, umów i korespondencji.
3. Metody pracy
- rozmowa kierowana;
- analiza źródeł archiwalnych;
- praca w grupach;
- tworzenie osi czasu;
- mapa mentalna;
- elementy dramy / debaty historycznej;
- praca z ikonografią i planem.
4. Środki dydaktyczne
- reprodukcje wybranych dokumentów archiwalnych;
- karta pracy ucznia;
- tablica / ekran multimedialny;
- mapa lub plan Zamościa;
- zdjęcia współczesnego Parku Miejskiego;
- oś czasu przygotowana przez nauczyciela lub tworzona przez uczniów;
- opcjonalnie: wydrukowany plan parku lub fragment projektu cukierni.
5. Proponowane dokumenty do wykorzystania na stronie i podczas lekcji
Zestaw podstawowy – najlepszy do wstawienia przy scenariuszu
1. Okładka jednostki dotyczącej budowy parku
Skan: 88_25_0_2.3_590_0000_okladka.jpg
Dlaczego warto użyć: pokazuje, że lekcja opiera się na konkretnym zespole archiwalnym i prawdziwej dokumentacji urzędowej. Nadaje się jako ilustracja wprowadzająca.
2. Warunki i program konkursu na projekt Parku Miejskiego w Zamościu, 1918 r.
Skan: 88_25_0_2.3_590_0062.jpg
Skan: 88_25_0_2.3_590_0063.jpg
Dlaczego warto użyć: to jeden z najważniejszych dokumentów. Pokazuje, jak miał wyglądać przyszły park, jakie funkcje planowano i jakie wymagania stawiano projektantom. Można na jego podstawie zapytać uczniów: „Czego mieszkańcy Zamościa potrzebowali w nowoczesnym parku?”
3. Protokół sądu konkursowego dotyczący projektów parku, 1918 r.
Skan: 88_25_0_2.3_590_0007.jpg
Skan: 88_25_0_2.3_590_0008.jpg
Dlaczego warto użyć: dokument pokazuje, że projekt parku wybierano w drodze konkursu, a prace oceniali specjaliści. Dobrze nadaje się do ćwiczenia z analizy źródła: kto oceniał, według jakich kryteriów i co uznano za wartościowe.
4. Odpis pisma Ministerstwa Sztuki i Kultury z 12 września 1919 r. dotyczący sporu o projekt parku
Skan: 88_25_0_2.3_590_0048.jpg
Skan: 88_25_0_2.3_590_0049.jpg
Dlaczego warto użyć: bardzo ważny dokument do pokazania konfliktu między urządzeniem nowoczesnego parku a ochroną dawnych fortyfikacji. Warto podkreślić uczniom, że park powstawał w miejscu historycznym, a nie na pustym placu.
5. Pismo Waleriana Kronenberga do Rady Miejskiej w sprawie planu kompromisowego, 1919 r.
Skan: 88_25_0_2.3_590_0052.jpg
Skan: 88_25_0_2.3_590_0053.jpg
Dlaczego warto użyć: pokazuje stanowisko projektanta. Kronenberg tłumaczy, że nie może przygotować projektu kompromisowego bez jasnych wskazówek konserwatorskich. Dokument dobrze nadaje się do ćwiczenia: „Jakie argumenty przedstawia projektant?”
6. Pismo Waleriana Kronenberga dotyczące umowy z Magistratem z 14 marca 1922 r. i kierownictwa technicznego nad urządzaniem parku
Skan: 88_25_0_2.3_589_0034.jpg
Dlaczego warto użyć: dokument pozwala przejść od etapu sporu do etapu realizacji. Pokazuje, że po kilku latach trudności Kronenberg nadal uczestniczył w pracach nad parkiem.
7. Pismo Magistratu do Waleriana Kronenberga w sprawie projektów budynku cukierni parkowej, 1930 r.
Skan: 88_25_0_2.3_591_0002.jpg
Dlaczego warto użyć: dokument pokazuje, że park zaczął funkcjonować jako przestrzeń miejska, w której planowano usługi dla mieszkańców.
8. Projekt pawilonu na cukiernię w parku
Skan: 88_25_0_2.3_591_0005.jpg
Skan: 88_25_0_2.3_591_0006.jpg
Skan: 88_25_0_2.3_591_0007.jpg
Dlaczego warto użyć: bardzo atrakcyjny wizualnie materiał. Uczniowie mogą porównać projekt z potrzebami użytkowników parku i zastanowić się, jak architektura wpływała na wygląd przestrzeni publicznej.
9. Ogłoszenie Magistratu o przetargu na dzierżawę placu w parku miejskim pod budowę cukierni, 1930 r.
Skan: 88_25_0_2.3_591_0012.jpg
Dlaczego warto użyć: czytelny, efektowny dokument, dobry na stronę internetową. Pokazuje, że park stawał się miejscem codziennego życia, odpoczynku i działalności usługowej.
10. Ogłoszenie o dzierżawie budynku cukierni w Parku Miejskim w sezonie letnim 1933 r.
Skan: 88_25_0_2.3_591_0050.jpg
Dlaczego warto użyć: bardzo dobry dokument kończący opowieść. Pokazuje, że w latach 30. park nie był już tylko inwestycją miejską, ale funkcjonującym miejscem wypoczynku.
6. Dokumenty uzupełniające
Można je wykorzystać, jeśli lekcja ma trwać 90 minut albo jeśli uczniowie przygotowują się do konkursu / olimpiady.
1. Pismo Edwarda Kranza w sprawie robót ziemnych i planu parku
Skan: 88_25_0_2.3_590_0066.jpg
Zastosowanie: do pokazania drugiej strony sporu — argumentów architekta miejskiego i kwestii kosztów robót.
2. Pisma Towarzystwa Ogrodniczego Warszawskiego broniące projektu Kronenberga
Skan: 88_25_0_2.3_590_0055.jpg
Skan: 88_25_0_2.3_590_0056.jpg
Skan: 88_25_0_2.3_590_0057.jpg
Skan: 88_25_0_2.3_590_0058.jpg
Zastosowanie: do debaty o tym, kto powinien decydować o wyglądzie parku: miasto, konserwator, architekt czy ogrodnik-planista.
3. Pismo Magistratu dotyczące wypłaty należności Kronenbergowi za kierownictwo techniczne
Skan: 88_25_0_2.3_589_0035.jpg
Zastosowanie: do pokazania, że prace nad parkiem były długotrwałe i wymagały fachowego nadzoru.
4. Warunki licytacji na dzierżawę placu pod cukiernię w parku
Skan: 88_25_0_2.3_591_0013.jpg
Skan: 88_25_0_2.3_591_0014.jpg
Zastosowanie: do pokazania zasad funkcjonowania miejskiej przestrzeni publicznej.
5. Umowa dotycząca cukierni parkowej z 1930 r.
Skan: 88_25_0_2.3_591_0021.jpg
Skan: 88_25_0_2.3_591_0022.jpg
Zastosowanie: ciekawy dokument, bo zawiera informacje o cukierni, gramofonie, głośnikach i zasadach korzystania z placu.
6. Podanie Stanisława Przekocińskiego w sprawie trudności z prowadzeniem cukierni
Skan: 88_25_0_2.3_591_0039.jpg,
Skan: 88_25_0_2.3_591_0046.jpg,
Skan: 88_25_0_2.3_591_0047.jpg
Skan: 88_25_0_2.3_591_0048.jpg
Zastosowanie: do rozmowy o codziennym życiu gospodarczym w parku i problemach sezonowego prowadzenia lokalu.
7. Pisma Eugenii Ornatówny dotyczące trudności z opłacaniem czynszu za cukiernię
Skan: 88_25_0_2.3_591_0040.jpg
Skan: 88_25_0_2.3_591_0041.jpg
Skan: 88_25_0_2.3_591_0042.jpg,
Skan: 88_25_0_2.3_591_043.jpg
Zastosowanie: dobre do pokazania, że historia parku to nie tylko projekt i architektura, lecz także zwykli ludzie, praca, dzierżawy, opłaty i trudności ekonomiczne.
7. Przebieg lekcji
I. Wprowadzenie – park jako miejsce pamięci i codzienności
Czas: 5 minut
Nauczyciel pokazuje współczesne zdjęcie Parku Miejskiego w Zamościu i zadaje uczniom pytania:
- Z czym kojarzy się park miejski?
- Do czego służy park w mieście?
- Czy park może być źródłem historycznym?
- Co mogło znajdować się w tym miejscu przed założeniem parku?
Po krótkiej rozmowie nauczyciel wyjaśnia, że Park Miejski w Zamościu powstał na dawnym terenie pofortecznym, czyli w miejscu związanym z historią zamojskiej twierdzy. Nie był zwykłym ogrodem założonym na pustym placu, lecz nową przestrzenią publiczną utworzoną na obszarze o dużym znaczeniu historycznym.
Dokument do pokazania:
okładka jednostki 88_25_0_2.3_590_0000_okladka.jpg
II. Miasto planuje park – analiza programu konkursu
Czas: 10 minut
Nauczyciel dzieli klasę na grupy i rozdaje fragmenty dokumentu „Warunki i program konkursu na projekt Parku Miejskiego w Zamościu”.
Dokument:88_25_0_2.3_590_0062.jpg
88_25_0_2.3_590_0063.jpg
Uczniowie szukają odpowiedzi na pytania:
- Kto ogłosił konkurs na projekt parku?
- Jakie funkcje miał pełnić park?
- Jakie elementy miały się w nim znaleźć?
- Dlaczego program konkursu mówi o terenie pofortecznym?
- Co dokument mówi o potrzebach mieszkańców Zamościa?
Po pracy w grupach uczniowie przedstawiają odpowiedzi. Nauczyciel zapisuje na tablicy najważniejsze planowane funkcje parku:
- spacerowa;
- wypoczynkowa;
- reprezentacyjna;
- sportowa;
- kulturalna;
- patriotyczno-pomnikowa;
- zdrowotna.
Wniosek dla uczniów:
Park miał być nowoczesną przestrzenią publiczną, ale jednocześnie miał być wpisany w historyczny krajobraz Zamościa.
III. Konkurs i wybór projektu
Czas: 7 minut
Nauczyciel pokazuje protokół sądu konkursowego.
Dokument:88_25_0_2.3_590_0007.jpg
88_25_0_2.3_590_0008.jpg
Uczniowie ustalają:
- kto oceniał projekty;
- ile prac rozpatrywano;
- jakie elementy projektów oceniano;
- dlaczego konkurs był ważny dla miasta.
Nauczyciel wyjaśnia, że pierwszą nagrodę w konkursie ścisłym otrzymał projekt Waleriana Kronenberga. Był on ogrodnikiem-planistą i stał się najważniejszą postacią związaną z projektem parku.
Pytanie problemowe:
Dlaczego miasto zdecydowało się na konkurs, a nie zleciło projektu bezpośrednio miejscowemu urzędnikowi?
Możliwa odpowiedź uczniów:
Konkurs dawał szansę wyboru najlepszego projektu i udziału specjalistów spoza miasta.
IV. Spór o park – ochrona zabytków czy potrzeby mieszkańców?
Czas: 10 minut
Nauczyciel pokazuje odpis pisma Ministerstwa Sztuki i Kultury z 1919 r.
Dokument:88_25_0_2.3_590_0048.jpg
88_25_0_2.3_590_0049.jpg
Nauczyciel krótko wyjaśnia tło: po rozpoczęciu prac pojawił się sprzeciw konserwatora, ponieważ projekt mógł naruszać dawny teren forteczny. W sprawę zaangażowały się władze konserwatorskie, ministerstwa, Rada Miejska, Towarzystwo Ogrodnicze Warszawskie, Edward Kranz i Walerian Kronenberg.
Uczniowie odpowiadają na pytania:
- Dlaczego prace przy parku zostały zatrzymane?
- Czego obawiali się konserwatorzy?
- Czy ministerstwo narzuciło miastu projekt Edwarda Kranza?
- Jakie wartości trzeba było pogodzić przy urządzaniu parku?
Nauczyciel podkreśla ważną kwestię: dokumenty pokazują, że Ministerstwo Sztuki i Kultury nie narzuciło miastu projektu Kranza. Wymagano natomiast, aby przy zakładaniu parku nie zniszczono dawnych wałów i fos.
Wniosek dla uczniów:
Park Miejski powstawał jako kompromis między nowoczesnymi potrzebami miasta a ochroną historycznego krajobrazu twierdzy.
V. Głos projektanta – Walerian Kronenberg
Czas: 5 minut
Nauczyciel pokazuje pismo Kronenberga z 1919 r.
Dokument:88_25_0_2.3_590_0052.jpg
88_25_0_2.3_590_0053.jpg
Uczniowie czytają wybrany fragment lub streszczenie przygotowane przez nauczyciela. Ich zadaniem jest wskazanie, jakie stanowisko zajmuje Kronenberg.
Pytania:
- Dlaczego Kronenberg nie chciał od razu przygotować „planu kompromisowego”?
- Jakich informacji potrzebował?
- Czy jego zdaniem plan Kranza odpowiadał potrzebom mieszkańców?
Wniosek:
Kronenberg nie odrzucał kompromisu, ale domagał się jasnych wskazówek konserwatorskich i uznania zasadniczych założeń swojego projektu.
VI. Od projektu do realizacji
Czas: 5 minut
Nauczyciel pokazuje pismo dotyczące umowy z 14 marca 1922 r.
Dokument:
88_25_0_2.3_589_0092.jpg
88_25_0_2.3_589_0093.jpg
Nauczyciel wyjaśnia, że po sporach z 1919 r. prace nad parkiem trwały dalej. W 1922 r. zawarto umowę dotyczącą kierownictwa technicznego nad urządzaniem parku. Dokumenty z lat 20. pokazują roboty ziemne, nasadzenia, zamówienia roślin, prace przy alejkach, mostkach, trawnikach i urządzeniach wodnych.
Uczniowie dopisują do osi czasu:
- 1917 – decyzje o założeniu parku;
- 1918 – konkurs na projekt;
- 1919 – spór konserwatorski;
- 1922 – etap właściwej realizacji i kierownictwo techniczne;
- ok. 1926 – planowany termin zakończenia zasadniczych prac;
- 1928 – porządkowanie i dokumentowanie faktycznego stanu parku.
Miejsce wymagające ostrożności:
W zachowanych dokumentach nie ma jednoznacznej informacji o jednej uroczystej dacie otwarcia parku. Lepiej mówić o kilkuletnim procesie tworzenia i stopniowego udostępniania parku mieszkańcom.
VII. Park jako miejsce codziennego życia – cukiernia parkowa
Czas: 5 minut
Nauczyciel pokazuje uczniom projekt pawilonu na cukiernię oraz ogłoszenie o przetargu.
Dokumenty:88_25_0_2.3_591_0005.jpg
88_25_0_2.3_591_0006.jpg
88_25_0_2.3_591_0007.jpg
88_25_0_2.3_591_0012.jpg
88_25_0_2.3_591_0050.jpg
Nauczyciel wyjaśnia, że w latach 30. park był już miejscem funkcjonującym w życiu miasta. Planowano i urządzano w nim cukiernię, ogłaszano przetargi, zawierano umowy dzierżawy, ustalano czynsze i warunki korzystania z przestrzeni.
Pytania do uczniów:
- Co cukiernia mówi o sposobie korzystania z parku?
- Dlaczego lokal w parku mógł być atrakcyjny dla mieszkańców?
- Jakie trudności mogło sprawiać prowadzenie cukierni sezonowej?
- Czy park był tylko miejscem spacerowym?
Wniosek:
Park stał się przestrzenią społeczną: miejscem spacerów, odpoczynku, spotkań, muzyki, działalności usługowej i codziennego życia mieszkańców.
8. Zadanie podsumowujące
Uczniowie układają krótką oś czasu na podstawie dokumentów:
1917 – Rada Miejska podejmuje działania w sprawie założenia parku.
1918 – ogłoszono konkurs na projekt Parku Miejskiego.
1918/1919 – wybrano projekt Waleriana Kronenberga.
1919 – wybuchł spór o ochronę dawnych fortyfikacji.
1922 – rozpoczął się ważny etap technicznego urządzania parku.
1926 – planowany termin zakończenia zasadniczych prac.
1928 – opracowywano dokumentację stanu parku po wykonanych pracach.
1930-1933 – park funkcjonował już jako przestrzeń publiczna; działały plany i dzierżawy cukierni parkowej.
9. Pytania do dyskusji
- Dlaczego miasto chciało przekształcić dawny teren forteczny w park?
- Czy ochrona zabytków może utrudniać rozwój miasta?
- Czy spór o park był konfliktem, czy raczej próbą znalezienia kompromisu?
- Jakie znaczenie miał Walerian Kronenberg dla historii parku?
- Dlaczego historia cukierni parkowej jest częścią historii parku?
- Czy Park Miejski można uznać za pomnik historii miasta, mimo że jest miejscem codziennego wypoczynku?
10. Praca w grupach – propozycja
Grupa I: „Miasto potrzebuje parku”
Dokument:88_25_0_2.3_590_0062.jpg
88_25_0_2.3_590_0063.jpg
Zadanie:
Na podstawie programu konkursu wypiszcie, jakie funkcje miał pełnić park. Przygotujcie odpowiedź na pytanie: jaki obraz nowoczesnego miasta wyłania się z tego dokumentu?
Grupa II: „Kto miał prawo decydować o parku?”
Dokument:88_25_0_2.3_590_0048.jpg
88_25_0_2.3_590_0049.jpg
Zadanie:
Wyjaśnijcie, dlaczego powstał spór o park. Wypiszcie strony sporu i ich argumenty.
Grupa III: „Projektant broni swojej koncepcji”
Dokument:88_25_0_2.3_590_0052.jpg
88_25_0_2.3_590_0053.jpg
Zadanie:
Przedstawcie stanowisko Waleriana Kronenberga. Czy jego argumenty były przekonujące?
Grupa IV: „Park w codziennym życiu mieszkańców”
Dokument:88_25_0_2.3_591_0012.jpg
88_25_0_2.3_591_0050.jpg
Zadanie:
Na podstawie ogłoszeń dotyczących cukierni wyjaśnijcie, jak park był wykorzystywany w latach 30. XX w.
Grupa V: „Jak miał wyglądać park?”
Dokument:
88_25_0_2.3_591_0005.jpg
88_25_0_2.3_591_0006.jpg
88_25_0_2.3_591_0007.jpg
Zadanie:
Przyjrzyjcie się projektowi pawilonu cukierni. Zastanówcie się, czy taki budynek pasował do parku. Jaką funkcję pełniłby w przestrzeni publicznej?
11. Element dramy – debata historyczna
Uczniowie wcielają się w role:
- przedstawiciela Rady Miejskiej;
- Waleriana Kronenberga;
- konserwatora zabytków;
- Edwarda Kranza;
- mieszkańca Zamościa;
- właściciela cukierni;
- ogrodnika miejskiego.
Temat debaty:
„Czy dawny teren forteczny powinien zostać przekształcony w park, nawet jeśli wymaga to zmian w historycznym krajobrazie?”
Każda grupa przygotowuje argumenty swojej postaci. Po debacie uczniowie wspólnie formułują wniosek: Park Miejski powstał dzięki kompromisowi między potrzebami mieszkańców, ambicjami miasta i ochroną dziedzictwa historycznego.
12. Zadanie końcowe dla uczniów
Do wyboru:
Wariant 1 – notatka historyczna
Napisz krótką notatkę: „Jak powstał Park Miejski w Zamościu?”
Wariant 2 – głos mieszkańca
Wyobraź sobie, że jesteś mieszkańcem Zamościa w latach 30. XX w. Napisz krótki tekst do lokalnej gazety zachęcający do odwiedzenia parku.
Wariant 3 – analiza źródła
Wybierz jeden dokument z lekcji i odpowiedz:
- Kto go sporządził?
- Kiedy powstał?
- Do kogo był skierowany?
- Jakich informacji dostarcza?
- Czego nie możemy ustalić tylko na jego podstawie?
Wariant 4 – oś czasu
Przygotuj graficzną oś czasu powstania Parku Miejskiego w Zamościu.
13. Miejsca, które wymagają ostrożnego omówienia
Podczas lekcji warto wyraźnie zaznaczyć uczniom, że dokumenty nie zawsze dają jednoznaczną odpowiedź.
1. Data otwarcia parku
Zachowane materiały nie wskazują jednej pewnej daty uroczystego otwarcia Parku Miejskiego. Można mówić raczej o procesie tworzenia parku, którego zasadnicze prace planowano zakończyć najpóźniej wiosną 1926 r.
2. Ostateczny kształt projektu
Dokumenty pokazują, że projekt Kronenberga był podstawą działań, ale musiał być zmieniany z powodu wymagań konserwatorskich, warunków terenowych i wcześniejszych robót. Nie należy więc twierdzić, że park wykonano dokładnie według pierwotnego projektu konkursowego.
3. Rola Edwarda Kranza
Edward Kranz przygotował własne rozwiązania i uczestniczył w sporze o sposób urządzenia parku. Ministerstwo nie narzuciło jednak miastu jego projektu jako obowiązującego.
4. Stopniowe funkcjonowanie parku
Park prawdopodobnie był udostępniany i użytkowany etapami. Jedne części mogły być gotowe wcześniej, podczas gdy w innych nadal prowadzono prace.
5. Cukiernia parkowa
Dokumenty z lat 1930-1933 pokazują próby uruchomienia i prowadzenia cukierni. Nie zawsze pozwalają jednak jednoznacznie ustalić ciągłość działania lokalu i dokładny zakres jego funkcjonowania w każdym sezonie.
14. Podsumowanie lekcji
Park Miejski w Zamościu powstał jako odpowiedź na potrzeby nowoczesnego miasta, ale jego historia była ściśle związana z przeszłością Zamościa jako twierdzy. Dawny teren militarny został przekształcony w miejsce spacerów, wypoczynku, zieleni i życia społecznego. Proces ten wymagał konkursu, fachowego projektu, pieniędzy, pracy robotników, decyzji urzędowych i kompromisu z ochroną zabytków.
Historia parku pokazuje, że przestrzeń miejska jest źródłem historycznym. Można z niej odczytać nie tylko wygląd miasta, ale także jego ambicje, problemy, konflikty i codzienne potrzeby mieszkańców.
15. Krótki opis do zamieszczenia przy scenariuszu na stronie
Scenariusz lekcji poświęcony jest historii powstania Parku Miejskiego w Zamościu – jednej z najważniejszych przestrzeni publicznych miasta. Na podstawie dokumentów z zasobu Archiwum Państwowego w Zamościu uczniowie poznają proces przekształcania dawnych terenów pofortecznych w park miejski, konkurs na projekt założenia, spór o ochronę historycznego krajobrazu, rolę Waleriana Kronenberga oraz pierwsze lata funkcjonowania parku jako miejsca wypoczynku i życia codziennego mieszkańców.
Share this content:
