Czy Szymon Askenazy był uczniem zamojskiego gimnazjum?

1178: Zbiór fotografii, sygn. 72 – Progimnazjum męskie rosyjskie w Zamościu, nauczyciele i uczniowie, podpisy czytelne pol. i ros. 24 podpisy, czyt. m.in. K. Jerzmanowski, H. Sokołow, W. Zawisza, Gucewicz, J. Serwin, W. Broniewicz, St. Jentys, Sz. Aszkenazy, Bieniasiewicz, C. Żmudzki, Stanisław Maroński, S. Samonek, B. Rosenthal, wg. Piecz. „Zakład (nieczyt.) czny. B. Ułasewicz w Zamościu”, lata 80. XIX w., seria 11

W zasobie Archiwum Państwowego w Zamościu znajduje się niezwykle interesująca fotografia grupowa uczniów i nauczycieli rosyjskiego gimnazjum funkcjonującego w Zamościu przed 1916 r., a więc przed powstaniem Gimnazjum im. Hetmana Jana Zamoyskiego.

Na odwrocie fotografii zachowały się podpisy uczniów uwiecznionych na zdjęciu. Wśród nich odnaleźć można podpis „Sz. Askenazy”. Sam ten fakt nie przesądza jeszcze o tożsamości autora podpisu, jednak zestawienie go z dostępnymi informacjami biograficznymi prowadzi do interesującej hipotezy.

Szymon Askenazy (1865–1935) należał do najwybitniejszych polskich historyków przełomu XIX i XX wieku. Był profesorem Uniwersytetu Lwowskiego, dyplomatą odrodzonej Rzeczypospolitej oraz twórcą szkoły historycznej, która wywarła znaczący wpływ na polską historiografię. Urodził się w Zawichoście nad Wisłą, studiował prawo w Warszawie, a następnie historię w Getyndze. W dostępnych biogramach stosunkowo niewiele miejsca poświęca się jednak jego edukacji gimnazjalnej.

Fotografia przechowywana w Archiwum Państwowym w Zamościu może stanowić interesujący trop badawczy dotyczący tego właśnie okresu życia przyszłego historyka. Wiek uczniów widocznych na zdjęciu odpowiada czasowi, w którym młody Askenazy mógł uczęszczać do gimnazjum. Niestety dokumentacja rosyjskiego gimnazjum w Zamościu nie zachowała się w zasobie Archiwum Państwowego w Zamościu, co uniemożliwia obecnie jednoznaczne potwierdzenie tej hipotezy. Mimo to podpis „Sz. Askenazy” pozostaje cennym i intrygującym śladem źródłowym.

Szczególnego znaczenia nabiera ten trop w kontekście zainteresowań naukowych Askenazego. Jest on bowiem autorem monumentalnej, dwutomowej biografii Waleriana Łukasińskiego – jednego z najwybitniejszych działaczy niepodległościowych XIX wieku. Postać Łukasińskiego była silnie związana z Zamościem. W latach 1824–1826 przebywał on w więzieniu twierdzy zamojskiej, a pamięć o nim przez dziesięciolecia zajmowała ważne miejsce w lokalnej świadomości historycznej. Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości Łukasiński stał się jednym z symboli niezłomności i walki o wolność.

Czy możliwe jest, że przyszły biograf Łukasińskiego jako młody uczeń zetknął się w Zamościu z opowieściami o najsłynniejszym więźniu twierdzy? Czy właśnie tutaj po raz pierwszy usłyszał historię człowieka, któremu poświęcił później jedno ze swoich najważniejszych dzieł? Na te pytania nie znamy dziś odpowiedzi. Brakuje źródeł pozwalających wykazać taki związek, jednak sama zbieżność okoliczności skłania do dalszych poszukiwań.

Zachowana fotografia i widniejący na niej podpis pozwalają postawić ostrożną hipotezę, że losy Szymona Askenazego mogły być związane z Zamościem znacznie wcześniej, niż dotychczas przypuszczano. Być może w przyszłości odnalezione zostaną kolejne źródła, które pozwolą zweryfikować tę możliwość i uzupełnić biografię jednego z najwybitniejszych polskich historyków.

Do tego czasu fotografia pozostaje fascynującym świadectwem przeszłości oraz przykładem tego, jak pojedynczy dokument archiwalny może otworzyć nowy kierunek badań nad historią miasta i jego mieszkańców.

Ewelina Nawrocka