Walerian Łukasiński w Zamościu – żołnierz, więzień i symbol walki o niepodległość – materiał dla uczniów przygotowujących się do olimpiady historycznej

tekst: Ewelina Nawrocka

Walerian Łukasiński należy do najbardziej znanych polskich działaczy patriotycznych pierwszej połowy XIX wieku. Był oficerem, twórcą tajnych organizacji niepodległościowych i więźniem politycznym, który większość swojego dorosłego życia spędził w więzieniach. Jego losy dwukrotnie związały się z Zamościem. Po raz pierwszy przebywał tutaj jako żołnierz Księstwa Warszawskiego, po raz drugi – jako więzień twierdzy w czasach Królestwa Polskiego.

Oficer zamojskiego garnizonu

Łukasiński przybył do Zamościa w 1809 r. wraz z 13. pułkiem piechoty, który po zakończeniu wojny z Austrią został skierowany do miejscowej twierdzy. Komendantem Zamościa był wówczas gen. Maurycy Hauke.

W 1811 r. Łukasiński miał 25 lat i w stopniu kapitana pełnił funkcję płatnika wojskowego. Odpowiadał więc za sprawy finansowe i gospodarcze jednostki. Do jego obowiązków należały między innymi kwestie związane z zaopatrzeniem żołnierzy. Warunki służby nie były łatwe – w pułku brakowało pieniędzy, umundurowania i odpowiedniego wyposażenia.

Podczas pobytu w Zamościu Łukasiński był również związany z wolnomularstwem. Najpierw należał do loży lubelskiej, a następnie do utworzonej w 1812 r. zamojskiej loży „Jedność”. Z Zamościa wyjechał na początku 1813 r., jeszcze przed rozpoczęciem oblężenia twierdzy przez wojska rosyjskie. Nie uczestniczył więc w jej obronie w 1813 r.

Od działalności patriotycznej do aresztowania

Po zakończeniu epoki napoleońskiej Łukasiński zaangażował się w działalność patriotyczną w Królestwie Polskim. W 1819 r. założył Wolnomularstwo Narodowe. Organizacja miała podtrzymywać polską świadomość narodową i działać na rzecz przyszłej odbudowy państwa. W 1820 r., między innymi z powodu zainteresowania władz rosyjskich, została rozwiązana.

Kolejną organizacją powołaną przez Łukasińskiego było Towarzystwo Patriotyczne, utworzone 1 maja 1821 r. Jego członkowie dążyli do odzyskania przez Polskę niepodległości, dopuszczając możliwość walki zbrojnej, gdy pojawią się sprzyjające warunki.

Rosyjskie władze rozpoczęły śledztwo przeciwko członkom tajnych organizacji. 25 października 1822 r. Łukasiński został aresztowany. Podczas dochodzenia przyznał, że był twórcą organizacji, próbując jednocześnie chronić swoich współpracowników.

Skazanie i powrót do Zamościa

14 czerwca 1824 r. Walerian Łukasiński został skazany na dziewięć lat ciężkiego więzienia. Car Aleksander I zmniejszył później karę o dwa lata.

2 października 1824 r. w Warszawie odbyła się publiczna degradacja skazanych. Łukasińskiego pozbawiono stopnia oficerskiego, zdarto z niego mundur, złamano jego szablę, ubrano w odzież więzienną i zakuto w kajdany. Następnie został przewieziony do Zamościa. Do twierdzy zamojskiej dotarł 6 października 1824 r.

W ten sposób rozpoczął się drugi i znacznie tragiczniejszy zamojski okres w jego życiu.

Warunki życia w twierdzy

Po przybyciu do Zamościa Łukasiński i jego współwięzień Mikołaj Dobrzycki zostali przydzieleni do pierwszej kompanii poprawczej i umieszczeni w kazamacie lwowskiej. Więźniom zabroniono kontaktowania się ze sobą.

Warunki odbywania kary były bardzo ciężkie. Więźniowie wykonywali wyczerpujące roboty fizyczne bez względu na pogodę. Łukasińskiego zakuto w kajdany ważące około 10 kilogramów. Więźniowie pracowali również podczas silnych mrozów, otrzymywali ubogie i monotonne pożywienie, a ich ubrania były bardzo skromne i musiały służyć przez długi czas. Za przewinienia groziły kary cielesne.

Twierdza zamojska była więc dla Łukasińskiego nie tylko miejscem odosobnienia. System więzienny miał zmusić skazanych do całkowitego podporządkowania poprzez ciężką pracę, dyscyplinę i bardzo trudne warunki życia.

Bunt więźniów w 1825 roku

Szczególnie ważnym wydarzeniem był bunt więźniów 28 sierpnia 1825 r. Jego bezpośrednim inicjatorem był Tadeusz Sumiński. Podczas powrotu więźniów z pracy odebrał strażnikowi broń i wezwał pozostałych do walki. W swoich okrzykach wymienił nazwisko Łukasińskiego jako przywódcy. Więźniowie jednak nie podjęli masowo próby ucieczki, a bunt został szybko stłumiony.

Rola samego Łukasińskiego w tych wydarzeniach nie jest całkowicie jasna. Różne relacje przedstawiały go albo jako organizatora buntu, albo jako biernego uczestnika wydarzeń. Sam Łukasiński po latach przyznawał, że chciał się uwolnić i wywołać zamieszanie. Dlatego nie można jednoznacznie odtworzyć jego rzeczywistej roli.

10 września 1825 r. Łukasińskiego skazano na śmierć przez rozstrzelanie. Wielki książę Konstanty zmienił jednak tę karę na 14 lat więzienia. Łukasiński został odizolowany od pozostałych skazanych. Ostatecznie przebywał w kazamacie Bramy Szczebrzeskiej, w środkowej celi nad przejazdem.

Ta informacja jest istotna, ponieważ pokazuje, że podczas pobytu w Zamościu Łukasiński był więziony w różnych miejscach twierdzy. Nie należy więc całego jego pobytu utożsamiać z jednym pomieszczeniem nazywanym później „Celą Łukasińskiego”.

Ostatnie miesiące w Zamościu

Jesienią 1825 r. Łukasiński był przesłuchiwany w związku z działalnością Towarzystwa Patriotycznego. 17 października 1825 r. w Zamościu złożył obszerne zeznania, w których znalazły się informacje o członkach tajnego związku.

Pod koniec listopada zdecydowano o wywiezieniu go z twierdzy. 30 listopada 1825 r. około godziny 20.00 opuścił Zamość pod eskortą kozacką. Nie oznaczało to jednak odzyskania wolności. Łukasiński pozostał więźniem aż do śmierci. Ostatecznie znalazł się w twierdzy szlisselburskiej, gdzie zmarł w 1868 r.

„Cela Łukasińskiego” – jak Zamość upamiętniał więźnia twierdzy

Historia Łukasińskiego nie zakończyła się jednak wraz z jego wyjazdem z Zamościa. Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości jego postać stała się ważnym symbolem patriotycznym.

W okresie międzywojennym miejsce w sąsiedztwie Starej Bramy Lwowskiej zaczęto szczególnie wiązać z pamięcią o Łukasińskim i określać jako „Celę Waleriana Łukasińskiego”. Organizowano tam uroczystości patriotyczne.

zespół nr 1178 „Zbiór fotografii”, sygn. 234 – Cela Waleriana Łukasińskiego podczas uroczystości, prawdopodobnie 11 listopada, Zamość, autor: Włodzimierz Ksykiewicz, l. 20. XX w., seria 2

Zachowane w Archiwum Państwowym w Zamościu fotografie są bardzo interesującym świadectwem tych działań. Jedno ze zdjęć autorstwa Włodzimierza Ksykiewicza, pochodzące z lat 20. XX w., przedstawia Celę Waleriana Łukasińskiego podczas uroczystości, prawdopodobnie związanej ze świętem 11 listopada. Na fotografii widać udekorowane miejsce pamięci, wieńce, wartę żołnierską oraz umieszczony centralnie wizerunek Łukasińskiego.

W tym samym zbiorze zachowały się jeszcze dwie fotografie opisane jako wykonane podczas „Tygodnia Łukasińskiego” w 1925 r. Jedna przedstawia wartę żołnierską przy celi, druga – ogólny widok miejsca uroczystości. Autorem obu zdjęć był również Włodzimierz Ksykiewicz.

Fotografie pokazują, że już w latach 20. XX w. miejsce to pełniło funkcję miejsca pamięci narodowej. Nie było więc jedynie zabytkiem architektury dawnej twierdzy. Organizowane przy nim uroczystości przypominały mieszkańcom Zamościa o człowieku, którego uznawano za jednego z męczenników polskiej sprawy niepodległościowej.

Projekt Jana Zachwatowicza z 1938 roku

W Archiwum Państwowym w Zamościu zachował się również niezwykle interesujący dokument dotyczący dalszych planów upamiętnienia Łukasińskiego:

zespół nr 25 Akta miasta Zamościa, sygn. 655 – projekt przebudowy Celi Łukasińskiego i odbudowy Bramy Lwowskiej Starej, autor Jan Zachwatowicz, 1938 r.

Jan Zachwatowicz, jeden z najważniejszych polskich architektów i konserwatorów zabytków XX wieku, przygotował projekt obejmujący zarówno obiekt nazywany Celą Łukasińskiego, jak i Starą Bramę Lwowską. Planowano urządzenie miejsca poświęconego pamięci więźnia twierdzy. Zamierzenie nie zostało jednak w pełni zrealizowane.

Dokument ten jest cenny z dwóch powodów. Po pierwsze pokazuje zainteresowanie ochroną zabytków dawnej twierdzy zamojskiej jeszcze przed II wojną światową. Po drugie świadczy o tym, jak wielkie znaczenie nadawano wówczas postaci Łukasińskiego. Jego pamięć miała być obecna nie tylko w książkach i podczas uroczystości, ale również w przestrzeni miasta.

W zbiorze fotografii zachowało się ponadto zdjęcie Starej Bramy Lwowskiej z dobudowanym obiektem określonym w inwentarzu jako mauzoleum W. Łukasińskiego, datowane na początek lat 30. XX w.

Dlaczego Łukasiński jest ważny dla historii Zamościa?

Walerian Łukasiński jest postacią ważną zarówno dla historii Polski, jak i dla historii regionalnej.

Jego pierwszy pobyt w Zamościu pokazuje miasto jako ważną twierdzę i garnizon Księstwa Warszawskiego. Drugi – Zamość jako miejsce represji politycznych w Królestwie Polskim.

Jednocześnie historia „Celi Łukasińskiego” pokazuje coś jeszcze: jak kolejne pokolenia tworzyły pamięć historyczną. W latach międzywojennych mieszkańcy Zamościa nie pamiętali już Łukasińskiego jako zwykłego oficera garnizonu. Stał się symbolem człowieka, który za działalność patriotyczną zapłacił wieloletnim więzieniem.

Dlatego w przypadku Zamościa można mówić o dwóch historiach Waleriana Łukasińskiego: historii człowieka, który rzeczywiście przebywał w zamojskiej twierdzy w latach 1809-1813 i 1824-1825, oraz historii pamięci o nim, rozwijanej w Zamościu szczególnie w okresie międzywojennym.

Najważniejsze daty do zapamiętania

• 1809 – przybycie Łukasińskiego do Zamościa z 13. pułkiem piechoty.
• 1811 – służba w zamojskim garnizonie jako kapitan i płatnik wojskowy.
• 1812 – działalność w zamojskiej loży masońskiej „Jedność”.
• 1813 – wyjazd z Zamościa przed oblężeniem twierdzy.
• 1819 – utworzenie Wolnomularstwa Narodowego.
• 1821 – utworzenie Towarzystwa Patriotycznego.
• 25 października 1822 – aresztowanie Łukasińskiego.
• 14 czerwca 1824 – skazanie na dziewięć lat ciężkiego więzienia.
• 6 października 1824 – przybycie Łukasińskiego jako więźnia do twierdzy zamojskiej.
• 28 sierpnia 1825 – bunt więźniów w Zamościu.
• 10 września 1825 – wyrok śmierci, następnie zamieniony na 14 lat więzienia.
• 17 października 1825 – złożenie zeznań w Zamościu.
• 30 listopada 1825 – wywiezienie Łukasińskiego z twierdzy zamojskiej.
• 1925 – uroczystości „Tygodnia Łukasińskiego” przy miejscu określanym jako jego cela.
• 1938 – projekt Jana Zachwatowicza dotyczący przebudowy Celi Łukasińskiego i odbudowy Starej Bramy Lwowskiej.
• 1868 – śmierć Waleriana Łukasińskiego w twierdzy szlisselburskiej.

Podstawa źródłowa: Archiwum Państwowe w Zamościu, zespół nr 25: Akta miasta Zamościa, sygn. 655 – projekt przebudowy Celi Łukasińskiego i odbudowy Bramy Lwowskiej Starej, Jan Zachwatowicz, 1938 r.; Archiwum Państwowe w Zamościu, zespół nr 1178: Zbiór fotografii, sygn. 234-236; Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie, Komisja Rządowa Wojny, sygn. 404, t. 4; Walerian Łukasiński, Pamiętnik, Warszawa 1986; Mikołaj Dobrzycki, Pamiętnik Mikołaja Dobrzyckiego, Lwów 1875.

Opracowano na podstawie: Ewelina Nawrocka, „Walerian Łukasiński w zamojskiej twierdzy”, Archiwariusz Zamojski 2018, t. XVI, s. 119-134.